Nghệ Thuật Xưa | Homepage
Tính lịch sử riêng của nghệ thuật

Tính lịch sử riêng của nghệ thuật

0 Comments 🕔10.Dec 2015

Thái Bá Vân

[…] Tôi xin phép góp thêm một ý kiến, về sự khác nhau, mà tôi cho là quan trọng, giữa lịch sử và lịch sử nghệ thuật…

Để hiểu kỹ lưỡng hơn về văn hóa văn nghệ, ở tầm xa, hội thảo chúng ta có nói nhiều đến lịch sử. Tôi xin phép góp thêm một ý kiến, về sự khác nhau, mà tôi cho là quan trọng, giữa lịch sử và lịch sử nghệ thuật.

1. Đó là: lịch sử nói chung phán xét những gì đã qua, nhưng lịch sử nghệ thuật thì phán xét những gì còn lại. Khi các nhà lịch sử nói về chế độ nô lệ hay phong kiến, là nói đến một cái gì đã vĩnh viễn qua đời, không bao giờ quay trở lại. Nó là một xác chết của nhân lọai. Nhưng khi các nhà lịch sử nghệ thuật nói đến trống đồng Đông Sơn hay tượng Hy Lạp, nghệ thuật Phật giáo ở nước Đại Việt hay nghệ thuật vương triều Lu-I XV, là bàn đến một cái gì đang còn, đang sống, đang thở cùng chúng ta và hy vọng còn lưu truyền tận nhiều đời cho con cháu. Đối tượng phán xét là một xác chết hay đối tượng phán xét là một đời sống, cần được tiến hành trên những tương quan nhân bản và nghề nghiệp hòan tòan khác nhau, là bởi nó nhằm những yêu cầu và mục đích người khác nhau: Thái độ của những bác sĩ mổ xác chết để truy tìm căn bệnh không phải là thái độ của người thầy thuốc mổ một mạng người để cứu chữa và kéo dài sự sống. Đời sống tinh thần đẹp đẽ của một nền nghệ thuật, một tác phẩm nghệ thuật, nghĩa là một tâm hồn nghệ sĩ, bao giờ cũng là cái bù đắp mà nền văn minh nào cũng cầu mong được cộng thêm vào, được nhân thêm lên nhiều lần cho sức khỏe của chính mình. Trái lại, những vướng mắc và bệnh tật của những quan hệ lịch sử đã tàn, dù là kinh tế hay chính trị, sản xuất hay đạo dức, là cái mà bất kỳ thời đại nào cũng a công xua đuổi.

2. Nếu lịch sử xã hội, ịch sử các nền văn minh và khoa học có sự tiến hóa tuần tự từ thấp lên cao, về hình thức cũng như nội dung, như một mũi tên bay về phía trước, không trở lại, thì lịch sử nghệ thuật, bằng những biến đổi của cách biểu đạt và xây dựng hình tượng của mình, như một ngôn ngữ của cái đẹp, lại không như vậy. Người ta không thể nói điêu khắc Hy Lạp là kém hay thấp hơn điêu khắc thời cổ 9oiển, mặc dù nó cách xa nhau trên 20 thế kỷ văn minh. Cũng không thể nói hội họa nhà Tống là lạc hậu hơn hội họa hiện đại phương Tây bởi nó thua bao nhiêu tầng lớp khoa học. thơ ông Nguyễn Du là cái không phải để so sánh với thơ Maiakôpxki. Bảo rằng văn minh càng cao, thì nghệ thuật càng tài, càng đẹp, là điều nhầm. Lịch sử nghệ thuật là lịch sử của những cách nhìn thế giới. và ý nghĩa cũng như giá trị của một tác phẩm nghệ thuật là ở sự thấu đáo của cái nhìn đó, linh diệu ngay trên luống cày thẩm mỹ của mình. Trong khi đi cùng các nền văn minh tiệm tiến, nghệ thuật có sự vận động riêng của chính mình, xoay vần bằng chính cái trục bản ngã của mình, luôn tìm thế đối xứng, soi gương trước hiện tại. Chính ở đó nghệ thuật giữ kín trong mình cái bí mật thâm sâu của sáng tạo, bảo tồn cái nguyên bản ý nghĩa người, bình đẳng trước mọi hiện thực và thời gian. Picasso có nói: Tôi không tiến lên đâu cả, tôi là hiện tại. Nhưng ta cần nhắc lại cái hình ảnh những vòng lò xo nối tiếp lên cao của Mác. Đúng là tranh trừu tượng Âu Mỹ có cái gì tương tự như thư pháp Á Đông, chủ nghĩa Lập thể có gì tương tự như tượng châu Phi đen, nhưng không bao giờ trùng lặp ngay chính cái đó cả. Nghệ thuật như kẻ tu thiền đắc đạo, qua một khỏang cách vô tận của thời gian và không gian, một vòng chiêm nghiệm khác xa lắc trong tâm linh. Con mèo vẫn hao hao như con hổ, nhưng con mèo chưa bao giờ là con hổ. Chỗ rất gần nhau trong một bút pháp và hình thái nghệ thuật chính là chổ rất khác, và xa nhau trong ứng xử cuộc đời. Sự tiến bộ của nghệ thuật cần được tìm trong mục đích người của nó.

3. Buộc phải hiểu là một chuổi liên tục trong thời gian để xã hội cũng như nghệ thuật có được lịch sử của nó. Nhưng cái chuỗi liên tục của nghệ thuật Việt Nam lại chỉ có thể nhận định được qua những đứt đọan và vắng thiếu. Đó là đặc điểm và đó là khó khăn của riêng ta. Trước hết, là sự đứt đọan tác phẩm. (Có 10 thế kỷ liền chưa tìm ra một tác phẩm đáng tin cậy). sau đó, là sự vắng thiếu tên người (từ nghệ thuật Đông Sơn đến nghệ thuật nhà Nguyễn chỉ thấy có 4 tên người làm gốm thời Mạc và một tên người làm tượng thời Lê, cộng một vài kiến trúc sư) Tôi có suy tính rằng đặc điểm đó không nhất thiết đẩy các nhà nghiên cứu nghệ thuật Việt Nam vào cái thế cô lập, phải đi tìm một con đường độc đạo nào đó, vừa tự mãn vừa bất lưc, mà đúng ra là hút họ vào vòng lịch sử nghệ thuật đã thuần thục của nhân lọai, học hỏi và tin cậy vào những đúc kết già dặn kinh nghiệm của nó. Bởi vậy, tôi cho rằng một nguyên nhân quan trọng làm chậm và lỏng lẻo khoa nghiên cứu là một thời gian dài đã tự tách mình ra khỏi cái mạch lạc chung của thế giới có ảo tưởng về một thắng lợi khoa học ngang tắt và dễ dàng. Nếu khái niệm dân gian một thời có mở cho chúng ta lối suy nghĩ tích cực về bản sắc thẩm mỹ Việt Nam, thì cũng một thời đã được lạm dụng quá đáng mà trở thành tư biện, mất thăng bằng trong tìm tòi và giải thích lịch sử. Người ta có nói rằng, nghệ thuật dân gian là cái nằm bên lề lịch sử, là có nghĩa, về căn bản, nó vẫn vậy qua thời gian của nhiều lớp văn minh. Nếu tranh làng Hồ có từ thế kỷ XVIII, thì dù có những nhúc nhích về đề tài, về thủ pháp, v.v… nó vẫn đứng yên ở một đi63m thẩm mỹ, không phát triển. Trên thế giới chưa có ai viết được lịch sử của nghệ thuật dân gian là bởi vậy. Nó nằm ngang, trong khi lịch sử là trục dọc. Người nào định lấy nghệ thuật dân gian làm thước đo chiều dọc của lịch sử nghệ thuật, thì người đó sẽ không bao giờ làm được. Thay vì, 20 năm qua, chúng ta phải định hướng là xác lập cho bằng được cái mô hình chính thống của nghệ thuật Việt Nam qua sự biến hóa của nó, như một hành trình lịch sử của các chính thể Việt Nam và ý thức hệ của chúng, vì chính đó mới là lịch sửnghệ thuật Việt Nam, thì chúng ta lại mê mãi và mắc vào tính phi thời gian và không tuyến tính của nghệ thuật dân gian. Và cách hiểu như thế ảnh hưởng đến nghệ thuật hiện đại Việt Nam nữa.

4. Lịch sử nói chung, lịch sử của một dân tộc nói riêng, còn là lịch sử của những cuộc tranh chấp, thắng trận và chiến bại. Khái niệm được thua, còn mất là khái niệm của lịch sử. Nghệ thuật không vậy. Người nghệ sĩ sáng tạo bởi cái “bức thiết bên trong” của anh, để nói lên nỗi niềm của anh, của dân tộc và thời đại anh, giữa cõi người ta và trước đất trời bí mật. nghệ thuật vượt qua sự phản ánh. Nghệ thuật là tiếng gọi hợp quần về tương lai. Người Pháp cuối thế kỷ trước làm hội họa Ấn tượng không phải là để thắng người Đức. Bạch Cư Dị làm thơ trên đất Tàu không để thắng ai cả. sagan của nước Nga, một đời lưu vong, gửi hồn về cố quốc, vẽ siêu thực, cũng không để thua ai cả. Có chăng là để thắng chính mình, để cái thiện, cái đẹp trong chính mình thắng cái ác, cái xấu trong chính mình. Đế quốc La Mã xưa thôn tính đất Hy Lạp, theo lịch sử là thắng Hy Lạp chứ gì, nhưng chính tâm hồn họ đã bị nghệ thuật HY Lạp chiếm đọat lại, là vậy. Mục đích của nghệ thuật là kiến thiết tâm hồn con người và hạnh phúc trái đất. Hiểu thấu rằng nghệ thuật là một jhành động vô tư, gần như lơ đãng, là cái hiểu cần thiết để có sự đồng cảm sâu xa với bân bè, đồng lọai qua tác phẩm của họ, trong cái biện chứng lịch sử nghệ thuật của họ. Không có một bức tranh đúng, sai, không có một bài thơ tốt, xấu, mà chỉ có một bức tranh đẹp một bài thơ đẹp. Giá trị đạo đức và tư tưởngcủa nghệ thuật chính là ở chổ nó tận tụy d8i tìm cái đẹp, và khi đã đến đẹp, thì chân, thiện đã nằm đầy đủ và hồn nhiên trong đó. (*)Tham luận tại hội thảo”Xây dựng nền văn hóa mới và con người mới Xã hội Chủ nghĩa” do Ban Văn hóa-Văn nghệ Trung ương tổ chức tại Hà Nội XI-1987. In lại trong Thái Bá Vân-Tiếp xúc với nghệ thuật

Similar Articles

Tượng giải trãi bằng vàng thời Minh Mang

Tượng giải trãi bằng vàng thời Minh Mang 0

Tượng bằng vàng thời Nguyễn rất hiếm. Suốt 30 năm nghiên cứu, tôi chưa hề

Đồ sứ xanh trắng Việt Nam tại bảo tàng nước ngoài

Đồ sứ xanh trắng Việt Nam tại bảo tàng nước ngoài 0

Nghệ Thuật Xưa xin giới thiệu với các bạn một vài món đồ sứ xanh

Một vài tác phẩm việt nam trong phiên đấu giá nghệ thuật thế kỷ 20 tại sàn Christie’s ngày 27 – 28 tháng 5 năm 2017

Một vài tác phẩm việt nam trong phiên đấu giá nghệ thuật thế kỷ 20 tại sàn Christie’s ngày 27 – 28 tháng 5 năm 2017 0

Femmes Vietnamiennes (Vietnamese women) JOSEPH INGUIMBERTY (FRANCE, 1896-1971) signed and dated 'INGUIMBERTY, 1935' (lower left) oil on canvas 198.5

Những món đồ độc nhất vô nhị của vị vua cuối cùng của Việt Nam.

Những món đồ độc nhất vô nhị của vị vua cuối cùng của Việt Nam. 0

Bảo Đại, vị vua cuối cùng của chế độ phong kiến Việt Nam, từng mang

Bùi Giáng – thi sĩ kỳ dị

Bùi Giáng – thi sĩ kỳ dị 0

Người viết sách với tốc độ kinh hồn Bùi Giáng là một con người gây kinh

About Author

No Comments

No Comments Yet!

No one have left a comment for this post yet!

Write a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Cổ vật Việt Nam tại bảo tàng nước ngoài

Tiền cổ Việt Nam

Bảo tàng Cố Cung Đài Bắc

Bảo tàng Guimet

Tư liệu gốm sứ thời Tống

Tư liệu gốm sứ thời Minh

Tư liệu gốm sứ thời Thanh